Con gà trong Tết Việt

23/01/2020 | 21:45

(Thế Giới Gia Cầm) - Vào dịp Tết, bất kỳ là Tết năm con gì, mâm cỗ cúng của người Việt thường không thể thiếu con gà cúng giao thừa đêm 30. Vì sao con gà lại xuất hiện vào thời điểm linh thiêng nhất trong một năm? Câu hỏi khó có lời giải đáp nào thỏa mãn được hết tất cả mọi người nên nó muôn thủa vẫn hấp dẫn.

Trở lại những năm mới xóa bao cấp, cuộc sống còn rất khó khăn, tôi đi tìm hiểu cái Tết của người Mông ở Mường Lống, huyện biên giới Kỳ Sơn, tỉnh Nghệ An. Khi đó người dân bản hầu như chưa ai có đồng hồ. Mọi người thường bảo: “Chúng ta làm việc theo tiếng gà”. Hóa ra người miền núi cũng có những “canh gà Thọ Xương” như người xuôi.

Đúng giao thừa, gia chủ bày ra mâm cúng cũng có gà nhưng là loại gà của dân bản màu da đen như than vậy. Trong đêm giao thừa anh bạn người Mông còn đem cúng những vật dụng như cuốc, cày, súng kíp nữa. Gà luộc và gia vị là muối trộn lá rừng. Cúng xong, người Mông bói chân gà, xem năm tới làm ăn ra sao. Xong xuôi, treo chân gà lên bếp, cứ đếm những chùm chân gà là biết ngôi nhà đã dựng được bao nhiêu năm rồi.

Người Hà Nội xưa quan niệm mâm cỗ Tết càng đầy càng thể hiện lòng thành kính với tổ tiên Ảnh: PNVN

Cái Tết của người Việt cũng không thiếu con gà cúng vào đêm giao thừa. Bà tôi mỗi khi cắt tiết gà cúng Tết cũng đều nói với con gà rằng: “Đã đến lúc hóa kiếp để sang kiếp mới rồi”. Bà tôi nấu cỗ cúng nhưng bà không ăn, tính bà tôi vẫn thường thương các con vật nên bà chỉ ăn xôi thôi.

Khi đi ngang qua các khu rừng vào buổi sáng sớm, không khi nào là không gặp lũ gà rừng, chúng rất thích lân la ra đường để ngắm người đi chợ sớm. Có lẽ cũng vì vậy mà chúng sớm bị bắt về thuần hóa mà thành giống gà nhà ngày nay.

Các nhà nghiên cứu văn hóa học thế giới đều công nhận, khu vực Đông Nam Á vốn là cái nôi lúa nước, là một trong những nơi đầu tiên thuần hóa gà rừng thành gà nhà. Văn hóa, với từ nguyên gốc là “culture”, nghĩa là trồng trọt. Từ khi con người biết trồng trọt, biết chăn nuôi, thay vì chỉ hái lượm và săn bắn, khi đó văn hóa ra đời. Hiểu theo nghĩa gốc đó, những người nông dân hiện nay chăn nuôi gia cầm, cũng chính là người làm ra văn hóa. Chính nhờ nghề chăn nuôi phát triển mà việc săn bắn gà rừng trong tự nhiên giảm đi, cơ may sống sót của loài gà từ thời nguyên thủy tăng lên.

Không biết con người làm bạn với con gà từ bao giờ? Trong truyền thuyết Sơn Tinh, Thủy Tinh đã nói đến việc tìm gà chín cựa để làm sinh lễ.

Khi tôi đến Thành Cổ Loa, Đông Anh, Hà Nội thì nơi đây vẫn giữ lễ hội nói về sự tích xây thành Cổ Loa. Sự tích ấy kể rằng, Thành cứ xây xong là bị con gà yêu quái phá sập. Thần Kim Quy bèn ban vua An Dương Vương chiếc nỏ thần để bắn chết con gà, từ đó đã xây được Thành Cổ Loa. Ngày nay lễ hội chém gà yêu tinh vẫn được tổ chức ở Cổ Loa hằng năm để tưởng nhớ tổ tiên nơi thành quách cũ.

Mỗi dịp xuân về người ta thường hay treo bức tranh gà Đại Cát. Tranh gà của Đông Hồ và tranh gà Hàng Trống là những bức tranh nổi tiếng, với ý nghĩa đẹp lại may mắn cho gia chủ. Con gà oai phong như một vị tướng lĩnh bảo vệ cho một gia đình trước mọi tai ương.

Về thăm làng tranh Đông Hồ, hiện chỉ còn mấy gia đình giữ được nghề xưa, nhìn những bản khắc gỗ cũ kỹ lòng ta không khỏi bồi hồi. Phố Hàng Trống giờ không còn làm tranh gà nữa. Bức tranh gà Hàng Trống thường đẹp lỗng lấy khác thường!

Có truyện thời Nguyễn, Tả quân Lê Văn Duyệt từng nói với vua Gia Long về 5 cái đức của gà như sau: “Đầu có mào như đội mũ, thân có màu lông đẹp như quần áo, gọn gàng đó là Văn. Chân cứng, có cựa nhọn để làm vũ khí, ấy là Võ. Thấy đối thủ là xông vào, ấy là Dũng. Tìm thấy thức ăn liền gọi đồng loại, đó là Nhân. Đúng giờ, đúng canh liền cất tiếng gáy, ấy là Tín”.

Tả quân Lê Văn Duyệt nổi tiếng thanh liêm chính trực, ông đã xử chém bố vợ của nhà vua vì tội tham nhũng, là chuyện lịch sử xưa nay chưa từng có. Nay vào dịp mùa xuân, người dân đến lễ đền Tả quân vẫn rất đông. Thủ từ trong đền nói với tôi: “Những chuyện làm ăn lớn, chỉ cần hai người đứng thề trước đền của đức Tả quân, không cần làm giấy tờ văn bằng gì cả, vì đó được xem là cách thể hiện chữ tín lớn nhất. Những kẻ nào có tâm bội phản thì không dám thờ trước lăng của ông”.

Những lễ hội ngày nay không thiếu trò chọi gà. Gà rất uy dũng, không dễ dàng chịu khuất phục. Từ những cuộc đấu của gà mà sinh ra nhiều thế võ, miếng võ hiểm trong dân gian. Những thế võ gà (kê) thiên về đòn đá mà lại đấu với các thế võ rắn (xà) mạnh về đòn tay, người ta xem thấy rất thú vị.

Các nhà nghiên cứu cho rằng, trong quan niệm của người Việt Nam, gà là con vật biểu tượng của mặt trời do gà gáy báo hiệu mặt trời lên. Tiếng gà như thúc giục, thức tỉnh con người khỏi một đêm dài để đến với ngày mới.

Trong “Bài ca chúc Tết thanh niên”, cụ Phan Bội Châu viết:

Dậy! Dậy! Dậy!

Bên án một tiếng gà vừa gáy

Chim trên cây liền ngỏ ý chào mừng

Xuân ơi xuân, xuân có biết hay chăng?

Tiếng gà gáy mỗi sáng hãy như tiếng gọi con người thức tỉnh để sống vì non sông đất nước, để vươn lên:

Thưa các cô các cậu lại các anh

Trời đã mới người càng nên đổi mới

Mở mắt thấy rõ ràng tân vận hội

Ghé vai vào gánh vác cựu giang san

(Bài ca chúc Tết thanh niên)

Bài thơ của cụ Phan Bội Châu ngày nay đọc vẫn thấy rạo rực như được truyền thêm sức sống và lòng quyết tâm vô bờ.

Bác Hồ, khi bước chân trên con đường lao tù cũng đã viết những câu thơ lạc quan trong bài Tảo giải (Giải đi sớm). Những câu đầy cả âm thanh lẫn ánh sáng dù cảnh đêm vẫn còn đâu đó chưa tan hẳn:

Gà gáy một lần đêm chửa tan

Chòm sao nâng nguyệt vượt lên ngày

Người đi cất bước trên đường thẳm

Rát mặt đêm thu trận gió hàn

Phương đông màu trắng chuyển sang hồng

Bóng tối đến tàn, quét sạch không

Hơi ấm bao la trùm vũ trụ

Người đi, thi hứng bỗng thêm nồng

(Nam Trân dịch)

Giữa cảnh lao tù, bị kẻ thù giải đi sáng sớm không tránh khỏi nhưng nguy hiểm rình rập, nhưng nghe tiếng gà báo bình minh đã thấy một tương lai tươi sáng sẽ đến, vững niềm tin vào ngày mai.

Đất nước Việt Nam có nhiều giống gà quý, trên thế giới rất khó tìm thấy.

Về thăm Thuận Thành Bắc Ninh, tôi thấy những người nông dân nuôi gà Hồ, mỗi ngôi nhà lợp ngói, sân gạch nhỏ, chỉ nuôi một vài chuồng gà thôi. Ít ai nghĩ đó là một giống gà quý hiếm và có thể chính chúng là nguyên mẫu của tranh gà Đông Hồ.

Tranh vẽ gà trống bên hoa mẫu đơn

Gà Hồ đã được công nhận là một thương hiệu tập thể từ năm 2017. Thứ gà tiến vua lừng danh với dáng vẻ rất hùng dũng. Để chuẩn bị cho dịp Tết Canh Tý, phục vụ nhu cầu gần xa, thôn Lạc Thổ cho biết toàn thôn đã chuẩn bị được… 1.000 con gà Hồ để bán. Một số lượng gà Hồ thương phẩm nhỏ nhoi như vậy, chỉ bởi vì giống gà quý ngàn năm giờ đang dần mai một nay chẳng còn lại bao nhiêu…

Trần Nguyễn Anh

Gửi bình luận

Gửi Làm lại

Giá nông sản

Gà thịt lông màu ĐNB 39.000 đ/kg
Gà chuyên thịt giống 15.000 đ/con
Gà thịt ĐNB 26.000 đ/kg
Gà chuyên trứng giống 13.500 đ/con
Vịt Super-M giống 14.000 đ/con
Vịt thịt Super-M 42.000 - 43.000 đ/kg
Vịt Grimaud giống 20.500 đ/con
Vịt thịt Grimaud 45.000 - 46.000 đ/kg
Xem tất cả

Bình luận mới nhất